Бага насны хүнд туршлагын ул мөр өнөөдөр яаж илэрдэг вэ?

Бид өөрсдийн зарим хариу үйлдэл, айдас, харилцааны хэв маягийг «би ийм л хүн» гэж тайлбарладаг. Гэвч ихэнхдээ эдгээрийн үндэс нь өнөөдөр биш, харин бага нас, өссөн орчинд оршдог. Хүүхэд насны туршлага бидний тархи, сэтгэл хөдлөл, харилцааны загварыг гүн төлөвшүүлж, насан туршид чимээгүйхэн нөлөөлсөөр байдаг.

Чухал нь: энэ нь хувь заяа биш. Бага насны хүнд туршлага ул мөр үлдээдэг ч, тэр ул мөрийг ойлгож, эдгээж болдог. Энэ нийтлэл өнгөрснийг буруутгах төлөө биш — харин өнөөдрийн хэв маягаа ойлгож, өөрчлөх боломжийг олж харах төлөө.

Бага нас тархийг хэрхэн төлөвшүүлдэг вэ?

Хүүхэд төрөхдөө «би аюулгүй юу, дэлхий найдвартай юу, надад хайр хүртэх үнэ цэнэ бий юу» гэдгийг тойрны орчноосоо сурдаг. Асрагч тогтвортой, дэмжсэн байвал хүүхэд «дэлхий аюулгүй, би үнэ цэнэтэй» гэсэн дотоод загвар бүрдүүлдэг. Тогтворгүй, айдастай, эсвэл хайхрамжгүй орчин харин «дэлхий аюултай, би ганцаараа» гэсэн загвар үлдээдэг.

Эдгээр эртний загвар нь зүгээр санаа биш — тархины бодит холболтод суудаг. Ялангуяа стресст хариу үйлдэх систем (сэрэмжлэх, тайвшрах) бага наснаасаа тохируулагддаг. Тиймээс хүнд орчинд өссөн хүн насан хүрсэн хойно ч жижиг аюулд хэт хүчтэй хариу үйлдэх, эсвэл байнга сэрэмжтэй байж болдог — энэ нь сул дорой байдал биш, тархины сурсан хамгаалалт.

Ул мөр насанд хүрэхэд яаж илэрдэг вэ?

Бага насны хүнд туршлага насанд хүрэхэд олон хэлбэрээр илэрдэг:

• Харилцаанд: орхигдохоос хэт айх, эсвэл ойртолтоос зайлсхийх; итгэхэд хэцүү байх.
• Сэтгэл хөдлөлд: мэдрэмжээ таних, зохицуулахад хүндрэх; хэт хүчтэй эсвэл хөшүүн хариу үйлдэх.
• Өөрийн үнэлэмжид: «би хангалтгүй», «би хайрлагдах үнэ цэнэгүй» гэсэн далд итгэл.
• Биед: байнгын сэрэмжтэй байдал, тайвширч чадахгүй байх, тодорхойгүй түгшүүр.

Эдгээрийг таних нь чухал, учир нь бид ихэвчлэн «би яагаад ийм хариу үйлддэг юм бэ» гэж өөрийгөө буруутгадаг. Гэтэл хариу үйлдэл чинь тэр үед амьд үлдэхэд тусалсан ухаалаг тохиргоо байсан. Асуудал нь зөвхөн тэр хуучин загвар одоогийн аюулгүй амьдралд хэрэггүй болсонд оршино.

Энэ хувь заяа биш

Хамгийн чухал, хамгийн найдвар төрүүлэх үнэн: бага нас өнгөрснийг өөрчлөх боломжгүй ч, түүний нөлөөг өөрчилж болдог. Тархи насан туршдаа шинэ холболт үүсгэх чадвартай (нейропластик). Аюулгүй харилцаа, ухамсартай хүчин чармайлт, заримдаа мэргэжлийн дэмжлэгээр дамжуулан хуучин загвар аажмаар дахин бичигддэг.

Судлаачид үүнийг «олж авсан аюулгүй байдал» гэж нэрлэдэг — түгшүүртэй эсвэл тогтворгүй орчинд өссөн хүн ч насанд хүрээд аюулгүй, тогтвортой дотоод загвар руу шилжиж чаддаг. Өнгөрсөн нь чамайг бүрдүүлсэн ч, тодорхойлдоггүй. Чи түүхээ ойлгож, дараагийн бүлгийг өөрөө бичих чадвартай.

Эдгэрэлтийн зам

1. Ойлго, бүү буруутга. Эхний алхам бол «би яагаад ийм болсон бэ» гэдгийг өөрийгөө шүүхгүйгээр ойлгох. Хэв маягаа хуучин орчны үр дүн гэж харах нь өөртөө энэрэнгүй хандах боломж өгдөг.

2. Сэрэгчийг таних. Тодорхой нөхцөл (шүүмжлэл, орхигдох, хяналт) хүчтэй хариу үйлдэл өдөөж байвал тэр нь ихэвчлэн хуучин шарх сэдэрч буйн шинж. «Энэ миний өнөөдрийн хариу уу, эсвэл хуучин мэдрэмж уу» гэж асуух нь зай гаргадаг.

3. Аюулгүй харилцаа эрэлхийл. Хамгийн хүчтэй эдгэрэлт ихэвчлэн аюулгүй, тогтвортой харилцаагаар дамжин ирдэг. Чамайг хүндэлж, тогтвортой ханддаг хүмүүс «харилцаа аюулгүй байж болно» гэдгийг тархинд дахин зааж өгдөг.

4. Хэрэгтэй бол мэргэжлийн дэмжлэг ав. Гүн, давтагдсан бага насны шарх нь ихэвчлэн ганцаараа эдгээхэд хэцүү. Травма мэргэшсэн сэтгэл засалчид эдгэрэлтийн аюулгүй орон зайг бүрдүүлж чаддаг. Тусламж эрэх нь сул дорой байдал биш — эр зориг.

«Өнгөрсөн чамайг бүрдүүлсэн ч, тодорхойлдоггүй. Чи түүхийнхээ дараагийн бүлгийг өөрөө бичиж чадна.»

Өөртөө цаг өг

Бага насны ул мөртэй ажиллах нь нэг өдрийн ажил биш — олон жилийн загварыг өөрчлөхөд цаг, тэвчээр, ихэвчлэн дэмжлэг шаардагдана. Зарим өдөр хуучин хэв маяг эргэн ирнэ — энэ нь бүтэлгүйтэл биш, эдгэрэлтийн байгалийн хэсэг. Чухал нь өөртөө энэрэнгүй, тэвчээртэй хандах.

Чи эвдэрсэн биш — зүгээр л тодорхой нөхцөлд дасан зохицсон хүн. Тэр дасан зохицол чамайг энэ хүртэл авчирсан. Одоо харин шинэ, илүү эрүүл загвар сурах боломж чамд бий. Энэ аян чамд хэцүү санагдаж байвал ганцаараа явах шаардлагагүй — дэмжлэг үргэлж бий.

«Бид өнгөрснөө өөрчилж чадахгүй ч, тэр өнгөрсөн өнөөдөр бидэнд хэрхэн нөлөөлж буйг өөрчилж чадна. Эдгэрэлт боломжтой.»

— Бессел ван дер Колк, сэтгэцийн эмч, "The Body Keeps the Score" зохиолын зохиогч

Бүх бэрхшээл шарх биш

Нэг чухал тэнцвэр: бага насны бүх хүндрэл «гэмтэл» (травма) болдоггүй. Хүүхдүүд гайхалтай уян хатан бөгөөд бэрхшээлийг даван туулах нь заримдаа тэсвэр хатуужил, өрөвдөх сэтгэлийг ч хөгжүүлдэг. Хүн бүр өнгөрсний улмаас «эвдэрсэн» гэж үзэх нь буруу — олон хүн хүнд орчноос ч хүчтэй, эв найртай насанд хүрдэг.

Гол ялгаа нь ихэвчлэн дэмжлэгт оршино. Судалгаагаар хүнд туршлагатай ч ядаж нэг тогтвортой, халамжтай том хүнтэй байсан хүүхэд хамгаалагдсан байдаг — тэр нэг харилцаа л «дэлхий бүрэн аюултай биш» гэдгийг зааж өгдөг. Тиймээс эдгэрэлтэд ч аюулгүй харилцаа гол үүрэгтэй.

Хэрэв та өнгөрсөн туршлагаа эргэцүүлж байгаа бол өөрийгөө хохирогч мэт бус, харин даван туулагч мэт хар. Та тэр бэрхшээлийг даван өнөөг хүрсэн — энэ нь өөрөө хүч чадлын нотолгоо. Зорилго нь өнгөрснийг буруутгах биш, харин түүнийг ойлгож, өнөөдрийг илүү ухамсартай амьдрах явдал.

Эцэст нь, өөрийн түүхийг ойлгох нь түүнд гацах гэсэн үг биш. Ихэнх хүн өнгөрсний ул мөрийг ойлгосноор түүнээс чөлөөлөгдөж, шинэ загвар сонгох эрх чөлөөгөө олдог.

Эх сурвалж

1. Felitti, V. et al. (1998). The Adverse Childhood Experiences (ACE) Study.
2. van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score. Viking.
3. Perry, B. & Szalavitz, M. (2006). The Boy Who Was Raised as a Dog.