Харилцааны эрсдэлийн дохиог яаж анзаарах вэ?

Бүх харилцаанд хэцүү мөч, санал зөрөлдөөн байдаг. Гэвч заримдаа харилцаа зүгээр «хэцүү» биш, харин эрүүл бус, бүр аюултай хэв маягт ордог. Эрсдэлийн дохиог эрт таних нь өөрийгөө хамгаалах, шаардлагатай бол тусламж авах эхний алхам. Энэ нийтлэл оношлох төлөө биш — харин ойлгож, дэмжлэг олоход туслах төлөө.

Хамгийн чухал ойлголт: эрүүл бус харилцаанд орох нь хэн нэгний буруу биш. Хяналт, дарамт нь аажмаар, мэдэгдэхгүйгээр эхэлдэг тул хүн ихэвчлэн өөрийгөө буруутгаж, юу болж байгаагаа эргэлздэг. Хэрэв та энэ нийтлэлийг уншиж байгаа бол өөртөө анхаарал тавьж байгаагийн чинь шинж — энэ бол хүч юм.

Зөрчил ба хүчирхийллийн ялгаа

Эрүүл зөрчилд хоёр тал тэгш эрхтэй — хоёулаа санал хэлж, сонсож, эвлэрэхийг эрмэлздэг. Хүчирхийлэлд харин нэг тал нөгөөгөө хянах, дарах, айлгах хүч давамгайлдаг. Гол ялгаа нь «хэн зөв бэ» биш, харин айдас, хяналт байгаа эсэхэд оршино.

Зохиолч Ланди Банкрофтын тодорхойлсноор хүчирхийллийн үндэс нь уур биш — хяналт, эрх мэдлийн мэдрэмж юм. Тиймээс хүчирхийлэгч нь гэртээ нэг янзаар, гадаа өөр янзаар аашилж чаддаг: энэ нь хяналтаа алдах асуудал биш, хэнийг хянахаа сонгох явдал.

Анхаарах дохионууд

Доорх дохионууд нэг удаа тохиолдсон бол санаа зовох хэрэггүй. Гэхдээ хэв маяг болж давтагдаж байвал анхаарал хандуулах нь зүйтэй:

• Хяналт: хэнтэй уулзах, юу өмсөх, хаашаа явахыг чинь шийдэх, утсыг чинь шалгах.
• Тусгаарлал: найз нөхөд, гэр бүлээс чинь аажмаар холдуулах, ганцаардуулах.
• Дорд үзэх: байнга шүүмжлэх, доромжлох, бусдын өмнө басамжлах.
• Айдас: түүний дэргэд «болгоомжтой алхах», уур уцаараас нь байнга айх.
• Буруу тохох: бүх асуудалд чамайг буруутгаж, өөрийн үйлдлийн хариуцлагыг хэзээ ч хүлээдэггүй.
• Заналхийлэл: сүрдүүлэх, эд зүйл эвдэх, биеийн хүч хэрэглэх.

Эрүүл санал зөрөлдөөн ба хяналт

Эрүүл санал зөрөлдөөн	Хяналт / хүчирхийлэл
Хоёр тал тэгш эрхтэй	Нэг тал хүч, хяналтаа тогтоодог
Аюулгүй мэдрэгддэг	Айдас, болгоомжлол давамгайлдаг
Хил хязгаарыг хүндэлдэг	Хил хязгаар, хувийн орон зайг зөрчдөг
Хоёулаа хариуцлага хүлээдэг	Буруу үргэлж чам дээр тохдог

Gaslighting гэж юу вэ?

Хяналтын нэг далд хэлбэр бол «gaslighting» — бодит байдлыг гуйвуулж, хүнийг өөрийн ой санамж, мэдрэмжид эргэлзүүлэх. «Тийм зүйл болоогүй», «чи дэндүү эмзэг байна», «чи галзуурч байна» гэх мэт хэлбэрээр илэрдэг. Үр дүнд нь хохирогч өөрийн ойлголтод итгэхээ больж, хүчирхийлэгчид улам бүр хараат болдог.

Хэрэв та харилцааны дараа байнга «би л буруу болов уу», «би хэтрүүлж байна уу» гэж эргэлзэж, өөрийн мэдрэмждээ итгэхгүй болж байвал энэ нь gaslighting-ийн шинж байж болно. Өөрийн мэдрэмж, ой санамжид итгэх нь чухал — таны мэдэрсэн зүйл бодит юм.

Хэрэв та эрсдэлд байвал

Хэрэв та харилцаандаа аюулгүй биш мэт мэдэрч байвал хамгийн түрүүнд: энэ таны буруу биш. Хэн ч хүндлэл, аюулгүй байдалд хүртэх ёстой. Хяналт, хүчирхийлэл нь хайрын илрэл биш, харин эрх мэдлийн асуудал.

Ганцаараа тэвчих шаардлагагүй. Итгэлтэй найз, гэр бүлийн хүндээ юу болж байгааг хуваалцах нь тусгаарлалаас гарах эхний алхам. Сэтгэцийн эрүүл мэндийн мэргэжилтэн, хүчирхийллийн эсрэг ажилладаг байгууллагууд нууцлал, дэмжлэг үзүүлдэг. Хэрэв таны биед аюул учирч байгаа бол яаралтай тусламжийн алба, итгэлтэй хүндээ нэн даруй хандаарай.

Эрүүл бус харилцаанаас гарах нь ихэвчлэн төвөгтэй, аймшигтай байдаг — энэ нь сул дорой байдлын биш, нөхцөл байдлын нарийн төвөгтэй байдлын шинж. Дэмжлэг авах нь хамгийн эр зоригтой алхмуудын нэг юм.

«Хайр чамайг айлгах ёсгүй. Хүндлэл, аюулгүй байдал бол сонголт биш — эрүүл харилцааны үндэс юм.»

Өөртөө итгэ

Эрсдэлийн дохиог таних хамгийн хэцүү хэсэг нь ихэвчлэн өөрийн мэдрэмждээ итгэх явдал. Хяналт аажмаар эхэлж, «хайраас болж» гэж зөвтгөгддөг тул хүн юу болж байгаагаа тодорхой харахад хэцүү байдаг. Гэхдээ дотоод мэдрэмж — «энэ зөв биш байна» гэсэн — ихэвчлэн үнэн ярьдаг.

Хэрэв та эргэлзэж байвал итгэлтэй хүнтэй ярих, эсвэл мэргэжлийн зөвлөгөө авах нь тодорхой дүр зураг олж авахад тусална. Та ганцаараа биш, тусламж бий, мөн та илүү сайн сайхан, аюулгүй харилцаанд хүртэх ёстой хүн.

«Хүчирхийллийн үндэс нь хяналтаа алдсан уур биш — харин нөгөө хүний дээр эрх мэдэл, хяналт тогтоох итгэл үнэмшил юм.»

— Ланди Банкрофт, зөвлөх, "Why Does He Do That?" зохиолын зохиогч

Эрсдэлд байгаа хүнийг хэрхэн дэмжих вэ?

Заримдаа эрсдэлд байгаа нь өөрсдөө бус, ойр дотны хүн маань байдаг. Тэр үед бидний анхны түлхэц «чи яагаад түүнийг орхихгүй байгаа юм бэ» гэж шүүх, эсвэл шийдэл тулгах байдаг. Гэвч энэ нь ихэвчлэн хүнийг улам тусгаарлаж, ичгүүрт хүргэдэг.

Хамгийн их тус болох зүйл бол шүүлтгүйгээр сонсох, холбоогоо тасалдуулахгүй байх. «Чамд хэцүү байгаа нь харагдаж байна, би чамайг дэмжинэ» гэх энгийн үг хүчтэй. Хүн өөрийн хурдаар шийдвэр гаргадаг — даралт нэмэх нь ихэвчлэн эсрэг үр дүн өгдөг.

Тэдний автономийг хүндэл: эцсийн шийдвэрийг тэд өөрсдөө гаргана. Та зөвхөн «би энд байна, чи ганцаараа биш» гэдгийг сануулж, мэргэжлийн тусламжийн талаар мэдээлэл хуваалцаж чадна. Хэрэв тэдний биед шууд аюул учирч байвал яаралтай тусламжийн талаар зөөлөн боловч тодорхой ярих нь зүйтэй.

Өөрийгөө ч бас халамжил. Хайртай хүнээ хэцүү харилцаанд харах нь сэтгэл санаанд хүнд. Тэвчээртэй байж, өөрийн хил хязгаараа хадгалах нь чамд тэднийг урт хугацаанд дэмжих хүчийг өгдөг.

Эрсдэлийн дохиог таних нь буруутгах төлөө биш — өөрийгөө болон хайртай хүмүүсээ ойлгож, аюулгүй байдлыг сонгох төлөө юм. Хэрэв энэ нийтлэлээс өөрийн эсвэл ойр дотны хүний нөхцөл байдлыг олж харсан бол санаа зов гэдэг нь анхаарал халамжийн шинж. Та ганцаараа биш, тусламж бий, мөн өөрчлөлт боломжтой. Хүндлэл, аюулгүй байдал бол тансаглал биш — хэн бүхэнд хүрэх ёстой эрх юм.

Эх сурвалж

1. Bancroft, L. (2002). Why Does He Do That? Inside the Minds of Angry and Controlling Men.
2. Stark, E. (2007). Coercive Control: How Men Entrap Women in Personal Life.
3. Evans, P. (1992). The Verbally Abusive Relationship.