Хил хязгаар ба бусдад хэт нийцэх хэв маяг

«Үгүй» гэж хэлэх гэж амаа нээтэл зүрх дэлсэж, эцэст нь «за, болно» гэж дахин амласан удаа танд бий юу? Бусдын хүсэлтийг биелүүлэхийн тулд өөрийнхөө хэрэгцээ, цаг, эрч хүчийг байнга золиослодог бол энэ нь «сайхан сэтгэл» биш, харин хил хязгаараа алдсаны шинж байж магадгүй.

Хил хязгаар бол хэрүүл биш, хана барих ч биш. Энэ нь «би хаана дуусч, бусад хаанаас эхэлдэг вэ» гэдгийг тодорхойлдог эрүүл зурвас юм. Хил хязгааргүй хүн бусдын сэтгэл хөдлөл, хүлээлт, асуудлыг өөрийн мэт үүрч, эцэстээ ядарч, гомдож, өөрийгөө алддаг.

Хил хязгаар гэж юу вэ?

Клиник сэтгэл судлаач Хенри Клауд, Жон Таунсенд нар хил хязгаарыг «хашаа» зүйрлэлээр тайлбарладаг: хашаа нь юу минийх, юу бусдынх болохыг тодорхойлж, аль аль талыг хамгаалдаг. Эрүүл хил хязгаар нь хатуу хана биш — хэрэгтэй үед нээгддэг «хаалгатай хашаа» юм. Чи хэнийг оруулах, юуг гадагш үлдээхээ сонгох эрхтэй.

Хил хязгаар тогтоох нь бусдыг хайхрахгүй байх гэсэн үг биш. Эсрэгээрээ — өөрийн хязгаарыг мэддэг хүн бусдад илүү чин сэтгэлээсээ, гомдолгүйгээр өгч чаддаг. Учир нь тэдний «тийм» нь жинхэнэ, дарамтаас үүдээгүй «тийм» байдаг.

Бусдад хэт нийцэх хэв маяг

Бусдад хэт нийцэх (people-pleasing) бол бусдын зөвшөөрөл, дургүйцлээс зайлсхийхийн тулд өөрийн хэрэгцээг байнга хойш тавих хэв маяг. Энэ нь зүгээр эелдэг зан биш — доор нь ихэвчлэн «хэрэв би татгалзвал намайг хайрлахаа болино» гэсэн айдас нуугддаг.

Хэт нийцдэг хүн «үгүй» гэж хэлэхэд гэм буруутай мэт мэдэрдэг, бусдын уур бухимдлыг өөрийн хариуцлага гэж үздэг, зөрчлөөс аймшигтайгаар зайлсхийдэг. Гадна талаасаа тэвчээртэй, өгөөмөр харагдавч дотроо аажмаар хуримтлагдсан гомдол, ядаргаа, өөрийгөө алдсан мэдрэмж тээж явдаг.

Эрүүл хил ба хэт нийцэхийн ялгаа

Эрүүл хил хязгаар	Бусдад хэт нийцэх
«Үгүй»-г тайван, гэм буруугүй хэлдэг	«Үгүй» гэхэд гэм буруутай мэт
Бусдын мэдрэмжийг хүндэлдэг ч үүрдэггүй	Бусдын мэдрэмжийг өөрийн хариуцлага гэдэг
Хэрэгцээгээ илэн далангүй хэлдэг	Хэрэгцээгээ нуудаг, хойш тавьдаг
Зөрчлийг шийдэх асуудал гэж үздэг	Зөрчлөөс аймшигтайгаар зайлсхийдэг

Баруун баганад өөрийгөө олж байвал санаа бүү зов — энэ нь дутагдал биш, ихэвчлэн бага наснаасаа сурсан амьд үлдэх стратеги юм. Тэр үед бусдад нийцэх нь аюулгүй байдлыг авчирдаг байсан. Одоо харин ухамсартайгаар өөр сонголт хийх боломж чамд бий.

Яагаад бид хэт нийцдэг вэ?

Хэт нийцэх хандлага ихэвчлэн «fawn» буюу «таалагдах» хэмээх стресст хариу үйлдлээс үүсдэг. Бид аюулыг тулаан (fight), зугтаа (flight), хөших (freeze) эсвэл таалагдах (fawn) гэсэн дөрвөн янзаар угтдаг. Тогтворгүй эсвэл шүүмжлэлтэй орчинд өссөн хүүхэд ихэвчлэн «бусдыг баярлуулбал аюулгүй» гэдгийг сурдаг — энэ нь насанд хүрсэн хойно автомат хэв маяг болж үлддэг.

Үндэс нь мөн өөрийн үнэлэмжтэй холбоотой. «Миний үнэ цэнэ нь бусдад хэр их хэрэгтэй байгаагаар хэмжигдэнэ» гэсэн далд итгэл хэт нийцэхэд хүргэдэг. Тиймээс хил тогтоох нь зөвхөн зан үйл биш — өөрийн үнэ цэнэд итгэх дотоод ажил юм.

Хил хязгаарын төрлүүд

Хил хязгаар зөвхөн «үгүй гэж хэлэх» биш — амьдралын олон талд хэрэгтэй. Биеийн хил (хувийн орон зай, хүрэлцэх), сэтгэл хөдлөлийн хил (бусдын мэдрэмжийг өөрийн болгож үүрэхгүй байх), цагийн хил (хэнд, юунд хэр их цаг өгөх), дижитал хил (мессеж, дуудлагад хэзээ хариулах), материаллаг хил (мөнгө, эд зүйл зээлдүүлэх) — эдгээр бүгд өөрийн орон зайг хамгаалах хэлбэрүүд.

Олон хүн нэг талдаа хатуу (жишээ нь ажилдаа), нөгөө талдаа сул (гэр бүлд) хилтэй байдаг. Аль тал чинь хамгийн сул байгааг таних нь хаанаас эхлэхээ ойлгоход тусална.

Хатуу, сул, эрүүл хил

Хил хязгаар гурван хэлбэртэй байж болно. Хэт хатуу хил — хэнийг ч ойртуулахгүй, тусламж гуйхгүй, сэтгэлээ нээхгүй (ихэвчлэн гэмтлээс хамгаалах хариу). Хэт сул хил — хэн ч орж гарч, бусдын хэрэгцээ өөрийнхөөс үргэлж түрүүлдэг. Эрүүл хил харин уян хатан: хэрэгтэй үед хамгаалж, итгэлтэй хүнд нээгддэг.

Зорилго нь хатуу хана барих биш — нөхцөл байдалд тохируулан нээх, хаах чадвартай байх явдал.

Юу хил тогтооход саад болдог вэ?

Хамгийн түгээмэл саад нь гэм буруу («би хувиа хичээж байна уу»), зөрчлийн айдас («тэр уурлах вий»), орхигдох айдас («намайг хайрлахаа болих вий»), мөн «сайн хүн үргэлж тусалдаг» гэсэн итгэл үнэмшил. Эдгээрийг таних нь тэдгээрийг даван туулах эхний алхам. Хил тогтоох нь чамайг муу хүн болгодоггүй — харин урт хугацааны, чин сэтгэлийн харилцааг боломжтой болгодог.

Хил хязгаар тогтоох 4 алхам

1. Биеийн дохиог сонс. Ямар хүсэлтэд дотор чинь чангарч, гомдох мэдрэмж төрдгийг анзаар. Бие ихэвчлэн оюунаас түрүүлж «энэ хэтэрхий их» гэдгийг хэлдэг.

2. Бага зэргийн «үгүй»-гээс эхэл. Том зүйлээс бус, жижиг, аюулгүй нөхцөлд «үгүй» гэж дадал. «Өнөөдөр болохгүй нь», «надад бодох цаг хэрэгтэй» гэх мэт.

3. Тайлбар хэт ихээр бүү өг. Эрүүл «үгүй» урт зөвтгөл шаарддаггүй. Энгийн, эелдэг, тодорхой хариулт хангалттай. Хэт их тайлбар нь ихэвчлэн гэм буруугаас үүдэлтэй.

4. Гэм буруутай мэдрэмжийг хүлээж ав. Эхэндээ хил тогтооход гэм буруутай санагдана — энэ хэвийн. Гэм буруу нь буруу зүйл хийснийг бус, харин шинэ зан үйл сурч буйг л илтгэдэг. Цаг хугацаа өнгөрөхөд хөнгөрнө.

«Хэн нэгэнд "үгүй" гэж хэлэх бүртээ чи өөртөө "тийм" гэж хэлж байгаа хэрэг.»

Хил хязгаар тогтоох нь нэг шөнийн ажил биш. Эхэндээ эвгүй, бүр аймшигтай санагдаж болно. Гэхдээ алхам алхмаар чи өөрийгөө хүндлэх, бусдад чин сэтгэлээсээ хайрлах хоёрын тэнцвэрийг олно. Энэ нь хэн нэгнийг түлхэх биш — өөрийгөө буцааж олох үйл явц юм.

«Хэрэв бид өөрсдийн хязгаарыг тогтоож чадахгүй бол бусад түүнийг бидний өмнөөс тогтоож, ихэвчлэн бидний ашиг сонирхолд нийцэхгүй байдлаар тогтоодог.»

— Хенри Клауд, клиник сэтгэл судлаач, "Boundaries" зохиолын хамтран зохиогч

Эхлэх жижиг алхам

Хил хязгаар тогтоох нь том, гэнэтийн өөрчлөлт шаарддаггүй. Эхлээд зөвхөн ажиглаж сур: долоо хоногийн турш ямар хүсэлтэд дотор чинь чангарч, «болохгүй ээ» гэж бодсон ч «за» гэж хэлсэн мөчүүдээ тэмдэглэ. Энэ нь чиний хил хаана сул байгааг тодорхой харуулна.

Дараа нь жижиг, аюулгүй нөхцөлд дадлага хий. «Бодоод хариу өгье», «Өнөөдөр амжихгүй нь» гэх мэт эелдэг боловч тодорхой хариулт нь хүчтэй эхлэл. Шууд «үгүй» гэж хэлэхэд хэцүү бол хариугаа хойшлуулах нь ч хил тогтоох нэг хэлбэр — энэ нь автоматаар «тийм» гэж хэлэх зуршлыг таслана.

Хамгийн чухал нь: эхэндээ гэм буруутай санагдах нь хэвийн гэдгийг сана. Энэ мэдрэмж буруу зүйл хийснийг бус, харин шинэ дадал сурч буйг л илтгэдэг. Хил тогтоох бүртээ чи өөртэйгөө илүү чин сэтгэлийн, тэнцвэртэй харилцаа руу нэг алхам ойртож байгаа хэрэг.

Эх сурвалж

1. Cloud, H. & Townsend, J. (1992). Boundaries: When to Say Yes, How to Say No. Zondervan.
2. Walker, P. (2013). Complex PTSD: From Surviving to Thriving (the "fawn" response).
3. Alberti, R. & Emmons, M. (2017). Your Perfect Right: Assertiveness and Equality.