Дотносох хэв маяг: бид яагаад өөр өөрөөр хайрладаг вэ?

Хоёр хүн ижил харилцаанд орлоо гэхэд тэд тэс өөрөөр хайрлаж, тэс өөрөөр айдаг. Нэг нь ойртохыг хүсэх тусам нөгөө нь зайлсхийдэг; нэг нь чимээгүй болоход нөгөө нь сандрах болж эхэлдэг. Яагаад бид хайрыг ийм өөр өөрөөр мэдэрдэг вэ? Хариултын нэлээд хэсэг нь бидний хамгийн анхны харилцаанд — нярай байхдаа асрагчтайгаа үүсгэсэн холбоонд нуугдаж байдаг.

Сэтгэл судлаач Жон Боулби, Мэри Эйнсворт нарын үндэслэсэн дотносох онол (attachment theory) бидний хайрлах арга барилын суурийг тайлбарладаг. Энэ онолоор бид бага наснаасаа «ойр дотно байх нь аюулгүй юу, эсвэл аюултай юу» гэдэг талаар дотоод загвар бүрдүүлдэг. Тэр загвар нь насанд хүрсэн хойно ч хайр, итгэл, зай барих байдалд маань чимээгүйхэн нөлөөлсөөр байдаг.

Чухал зүйл: эдгээр хэв маяг бол шошго эсвэл оношилгоо биш. Энэ нь зүгээр л таны харилцаан дахь автомат хандлагыг ойлгох газрын зураг юм. Хэв маягаа таних нь өөрийгөө шүүх төлөө биш, харин яагаад тодорхой нөхцөлд тийнхүү мэдэрч, үйлддэгээ ойлгож, илүү ухамсартай сонголт хийх боломжийг олж авах төлөө юм.

Хайрын дөрвөн хэв маяг

Судлаачид дотносох хэв маягийг үндсэн дөрвөн төрөлд хуваадаг. Хүн бүр аль нэгэнд нь яг таг багтдаггүй — ихэнхдээ нэг давамгай хэв маягтай, нөхцөл байдлаас хамаарч өөрчлөгддөг.

Аюулгүй хэв маяг. Энэ хэв маягтай хүн ойр дотно байдалд тайван, бас бие даасан байдалд ч тайван байдаг. Тэд хэрэгцээгээ илэн далангүй илэрхийлж, хосынхоо хэрэгцээг сонсож чаддаг. Зөрчил гарахад үүнийг харилцааны төгсгөл биш, харин шийдэх асуудал гэж хүлээж авдаг. Өдөр тутамд энэ нь ийм харагдана: хосынх нь хариу удаахад «магадгүй завтай байгаа байх» гэж тайван хүлээж чаддаг. Энэ нь төгс хүн гэсэн үг биш — зүгээр л итгэл, ойртолтыг аюултай гэж үздэггүй гэсэн үг.

Түгшүүртэй хэв маяг. Энэ хэв маягтай хүн ойр дотно байдлыг гүн хүсдэг ч орхигдохоос байнга айдаг. Хосынхоо хариу удаашрахад «ямар нэг буруу зүйл болсон уу» гэж сандарч, дахин дахин баталгаа хайдаг. Жишээ нь нэг цаг хариугүй байхад л толгойдоо хамгийн муу хувилбарыг зурж эхэлдэг. Тэдний хайр гүн гүнзгий, гэхдээ айдас нь заримдаа тэр хайрыг хямрааж, нөгөө хүнийг шахах мэдрэмж төрүүлдэг.

Зайлсхийх хэв маяг. Энэ хэв маягтай хүн бие даасан байдал, өөрийн орон зайг ихэд эрхэмлэдэг. Ойртолт хэт ойртоход тэд далд ухамсартайгаар зай авч, мэдрэмжээ нуудаг. Жишээ нь харилцаа гүнзгийрэх тусам гэнэт «завгүй» болж, холдох шалтгаан олдог. Гадна талаасаа хүйтэн харагдаж болох ч дотроо ихэвчлэн ижил хүсэл эмзэглэлийг тээж явдаг — зүгээр л үүнийг үзүүлэх нь аюултай гэж сурсан байдаг.

Эмх замбараагүй хэв маяг. Энэ хэв маяг нь түгшүүр ба зайлсхийлтийн хоёрын зөрчилтэй холимог. Хүн ойртохыг хүсдэг бөгөөд нэгэн зэрэг ойртолтоос айдаг — «над руу ойрт, гэхдээ битгий ойрт» гэсэн дотоод зөрчил үүсдэг. Энэ нь ихэвчлэн итгэл эвдэрсэн эсвэл тогтворгүй бага насны туршлагатай холбоотой байдаг бөгөөд хайр нь аюулгүй биш, харин урьдчилан таамаглах боломжгүй зүйл мэт мэдрэгддэг.

Хэв маяг хаанаас гардаг вэ?

Эйнсворт «Хачирхалтай нөхцөл» (Strange Situation) хэмээх алдартай туршилтаараа нярай хүүхдүүд асрагчаасаа түр салж, дахин уулзах үед хэрхэн хариу үйлддэгийг ажигласан. Зарим хүүхэд асрагчаа буцаж ирэхэд тайвширдаг бол зарим нь баригдашгүй сандардаг, зарим нь огт тоодоггүй мэт ханддаг байв. Эдгээр анхны хэв маяг насанд хүрсэн хойно ч хадгалагдах хандлагатай.

Гэхдээ энд буруутгах хүн хайх нь учир дутагдалтай. Асрагчид ихэвчлэн өөрсдөө л тэр үед чадахаараа хийсэн байдаг — тэд ч мөн өөрсдийн сурсан хэв маягийг дамжуулсан. Зорилго бол өнгөрснийг буруутгах биш, харин одоо өөртөө ямар загвар суусныг ойлгож, түүнийгээ ухамсартайгаар сонгох явдал.

Аюулгүй ба түгшүүртэй зан үйлийн ялгаа

Хэв маягийн ялгаа онолоос илүүтэй өдөр тутмын жижиг зан үйлд илэрдэг. Доорх харьцуулалт нь аюулгүй ба түгшүүртэй хэв маягийн зан үйлийг хооронд нь тодруулж байна. Энэ нь өөрийгөө буруутгах төлөө биш — таних төлөө юм.

Аюулгүй хэв маяг	Түгшүүртэй хэв маяг
Зөрчлийн дараа эвлэрэхэд харьцангуй амар	Зөрчил гарахад орхигдох вий гэж айдаг
Хэрэгцээгээ тайван илэрхийлдэг	Хэрэгцээгээ нуудаг эсвэл хэтрүүлж шаарддаг
Хосынхоо орон зайг хүндэлдэг	Хариу удаахад тэр даруй сандардаг
Өөрийн үнэ цэнэд тогтвортой итгэдэг	Хайрыг батлуулахаар байнга баталгаа хайдаг

Хэрэв чи өөрийгөө баруун баганаас илүү олж харж байвал санаа бүү зов — энэ нь дутагдал биш, харин бага наснаасаа сурсан хамгаалалтын стратеги юм. Тэр үед энэ стратеги чамайг хамгаалж байсан. Одоо харин түүнийг ухамсартайгаар дахин сонгох боломж чамд бий.

Хэв маягууд хоорондоо хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

Хэв маяг ганцаараа бус, хосын динамикт хамгийн тод илэрдэг. Хамгийн түгээмэл, бас хамгийн зовлонтой хослол бол түгшүүртэй ба зайлсхийх хэв маягийн «хөөцөлдөөн». Түгшүүртэй хүн ойртохыг хүсэж шахах тусам зайлсхийх хүн илүү их холддог; зайлсхийх хүн холдох тусам түгшүүртэй хүн улам сандарч шахдаг. Энэ нь эцэс төгсгөлгүй давталт болж, хоёул өөрсдийгөө хайргүй мэт мэдэрдэг.

Энэ давталтыг таних нь өөрөө шийдлийн эхлэл. Учир нь асуудал нь аль нэг хүн «буруу» байгаад биш, харин хоёр өөр айдас бие биеэ өдөөж байгаад оршино. Хоёул өөрийн хэв маягаа ойлгож, нөгөөгийнхөө айдсыг хүлээн зөвшөөрвөл энэ мөчлөгөөс гарах боломжтой.

Хэв маяг бүрт юу хэрэгтэй вэ?

Хэв маягаа ойлгосны дараа хамгийн ашигтай асуулт бол «надад юу хэрэгтэй вэ» гэдэг. Хэв маяг тус бүр өөр өөр зүйлээр аюулгүй болдог — өөртөө болон хосдоо энэ хэрэгцээг ойлгуулах нь харилцааг гүнзгийрүүлдэг.

• Аюулгүй хэв маягт: тогтвортой байдал хэвээр хэрэгтэй; тэд бусдад мөн тэр аюулгүй орон зайг санал болгож чаддаг.
• Түгшүүртэй хэв маягт: тогтвортой баталгаа, урьдчилан таамаглах боломжтой хариу үйлдэл, мөн өөрийгөө тайвшруулах дотоод дадал хэрэгтэй.
• Зайлсхийх хэв маягт: орон зайг нь хүндэтгэх, шахалт багатай, гэхдээ аажмаар, аюулгүйгээр ойртохыг урамшуулах хандлага хэрэгтэй.
• Эмх замбараагүй хэв маягт: юунаас ч өмнө тогтвортой, урьдчилан таамаглах боломжтой аюулгүй байдал — итгэлийг алхам алхмаар сэргээх хэрэгтэй.

Эдгээр хэрэгцээг мэдэх нь өөрийгөө болон хосоо буруутгахаас сэргийлдэг. «Чи яагаад ийм байна вэ» гэхийн оронд «чамд юу хэрэгтэй вэ» гэж асуух нь харилцааг өрсөлдөөнөөс хамтын ажиллагаа руу шилжүүлдэг.

Хэв маягаа яаж таних вэ?

Өөрийн дотносох хэв маягийг таних хамгийн энгийн зам бол өдөр тутмын харилцаандаа анхаарал хандуулах. Хосынхоо хариу удаахад дотор чинь юу болдог вэ? Хэт ойртоход тайван байна уу, эсвэл амьсгал давчдах мэт болдог уу? Зөрчлийн дараа эвлэрэх гэж тэмүүлдэг үү, эсвэл хана барьж, ухардаг уу?

Эдгээр асуултын хариулт чамд нэг өдрийн дотор тодрохгүй байж магадгүй. Гэхдээ хэв маягийн ерөнхий чиглэлээ ойлгох нь өөрийгөө болон харилцаагаа илүү энэрэнгүйгээр харах эхлэл болдог. Хэрэв илүү бүтэцлэгдсэн дүр зургийг хүсэж байвал доорх өөрийгөө таних хэрэгсэл туслах болно.

Хэв маягаа өөрчилж болох уу?

Энэ бол хамгийн чухал, бас хамгийн найдвар төрүүлэх асуулт. Хариулт нь: тийм. Судлаачид үүнийг «олж авсан аюулгүй байдал» (earned secure attachment) гэж нэрлэдэг. Хэдийгээр хүн түгшүүртэй эсвэл зайлсхийх хэв маягтай өссөн ч ухамсартай хүчин чармайлт, аюулгүй харилцаа, заримдаа мэргэжлийн дэмжлэгээр дамжуулан аюулгүй хэв маяг руу шилжиж чаддаг.

Энэ өөрчлөлт нэг шөнийн дотор болдоггүй. Энэ нь өөрийн автомат хариу үйлдлийг анзаарч, тэр мөчид өөр сонголт хийх жижиг дадлагаас бүрддэг. Түгшүүртэй хүний хувьд энэ нь хариу удаахад тэр даруй мессеж бөмбөгдөхийн оронд «энэ миний хуучин айдас ярьж байна, бодит аюул биш» гэж нэрлэж сурах байж болно. Зайлсхийх хүний хувьд зугтахын оронд «надад одоо жаахан орон зай хэрэгтэй байна, гэхдээ би эргэж ирнэ» гэж шууд хэлэхийг дадал болгох байж болно.

«Дотносох хэв маяг бол хувь заяа биш — энэ нь бидний сурсан зүйл, тиймээс дахин сурч болно.»

Хамгийн хүчтэй өөрчлөлт нь ихэвчлэн аюулгүй харилцаагаар дамжин ирдэг. Чамд тогтвортой, итгэлтэй ханддаг хүнтэй байх нь «ойртолт аюултай» гэсэн хуучин загварыг аажмаар дахин бичдэг. Энэ нь зөвхөн романтик харилцаа байх албагүй — итгэлтэй найз, дэмжлэгтэй зөвлөх, бүр өөртэйгөө илүү энэрэнгүй харилцах нь ч ийм нөлөө үзүүлдэг. Сэтгэл судлаач Сью Жонсоны үгээр хэлбэл, бусадтай аюулгүй холбоо хэрэгтэй байх нь сул дорой байдал биш — энэ бол бидний мөн чанар.

«Аюулгүй холбоонд тэмүүлэх нь сул дорой байдлын шинж биш. Энэ бол хүн төрөлхтний хамгийн гүн, хамгийн эрүүл хэрэгцээ юм.»

— Др. Сью Жонсон, клиник сэтгэл судлаач, "Hold Me Tight" зохиолын зохиогч

Тиймээс хэв маягаа таних нь өөрийгөө хайрцаглах төлөө биш. Энэ бол өөрийгөө илүү энэрэнгүйгээр ойлгож, хайрлах арга барилаа ухамсартайгаар сонгож сурах эхлэл. Чиний хайрлах чадвар хаашаа ч алга болоогүй — зүгээр л түүнийг аюулгүйгээр илэрхийлэх шинэ замыг сурах л үлдлээ.

Эх сурвалж

1. Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss, Vol. 1: Attachment. Basic Books.
2. Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of Attachment. Lawrence Erlbaum.
3. Hazan, C. & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology.
4. Johnson, S. (2008). Hold Me Tight: Seven Conversations for a Lifetime of Love. Little, Brown.